Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболд саяхан боловсролын салбарынхантай уулзахдаа «Дэлхийн түвшинд өрсөлдөх чадвартай боловсролыг эх орондоо бий болгох» санал дэвшүүлсэн билээ. Манай умард хөршид ч энэ асуудлыг их анхаарч байна. Москвагийн М.Л.Ломоносовын нэрэмжит их сургуулийн ректор Виктор Садовничийн ярилцлагыг уншигчиддаа толилуулъя.
Оросууд нутагтаа төдий­гүй, гадаадад боловсрол эзэмшиж, ажиллаж чадах болсон нөхцөлд оросын их, дээд сургуулиуд өрсөлдөх чадвартай болж, олон улсын боловсролын чансаанд байр эзлэхийг хичээж байна. Виктор Садовничий дэлхийн боловсролын чансааны хөгжлийн стратеги ямар байх ёстой, оросын бодит хосгүй  чансааг хэрхэн бий болгох тухай ярьж байна.
- Оросын Ерөнхийлөгч Дмит­рий Медведев ОХУ-ын Боловс­рол, шинжлэх ухааны сайдтай саяхан нэг уулзахдаа, дэлхийн боловсролын чансааны талбарт хүч чармайлтаа идэвхжүүлэхийг оросын их дээд сургуулиудад уриалсан. Та энэ талаар ямар бодолтой байна вэ?
- Манай боловсролын байр суу­рийг дэлхийн орон зайд бэхжүүлэх шаардлагатай нь гарцаагүй. Боловс­ролын олон улсын жишиг, их, дээд сургуулиудыг үнэлэх шалгуурын талбарт Орос улсыг хүчтэй болгох шаардлагатай байна.
- Боловсролын чансааны талаар ярихдаа юуны өмнө их, дээд сургуулийн чансааг ярьдаг. Яагаад тэр вэ?
- Их сургуулиуд өнөөдөр аль ч орны хөгжлийн нэн чухал нөөц болж байна. Улс болгон их сур­гуулиараа бахархахыг хүсдэг нь мэдээж. Гэвч чансаа бий болсон туршлагаас харахад дэлхийн 17000 их сургуулиас багцаалбал 500-г нь л тэргүүлэх их сургуульд хамааруулж болох байна.
- Оросын ямар ямар дээд сургууль олон улсын чансаатай вэ?
- Москва, Санкт-Петербургийн их сургууль хэдийнээс орсон. Москвагийн их сургуулийн тухайд яривал, тус сургууль Шанхайн чан­саа, испанийн Вебометрикс чансаа, бри­танийн QS, Times чан­саа, 4icu.org ин­тернет-чансаанд байдаг юм. Бусад их сургууль гэвэл Вебометрикс чансаанд Эдийн засгийн дээд сур­гууль, Новосибирскийн улсын их сургууль, Алтайн улсын их сургууль, Москвагийн физик-техникийн хү­рээлэн, Тюменийн улсын их сур­гууль, Казанийн улсын их сур­гуулийн бааз дээр байгуулсан При­­волжийн холбооны их сургууль, Санкт-Петербургийн мэдээллийн технологийн улсын их сургууль, Уралийн А.М.Горькийн нэрэмжит улсын их сургууль, Өмнөд болон Сибирийн холбооны их сургууль багтдаг юм.
- Дэлхийд их дээд сургуулийг үнэлэх систем хэрхэн тогтсон бэ?
- Сургуулиудыг цогц индика­тороор жагсаах зарчимд үндэслэсэн боловсролын чанарыг үнэлэх систем сүүлийн 10-15 жилд бий болж, хөгжсөөр байна. Тийнхүү жагсаасны үр дүн нь их сургуулиудын чансаа болдог юм. Одоо дэлхийд их дээд сургуулийн хэдэн арван чансаа байна.
- Индикаторын тухай тод­руулж ярина уу? Түүнийг хэн, хэрхэн тодорхойлдог юм бэ?
- Индикатор нь дээд сургуулийн чанарыг тодорхойлдог үзүүлэлт. Чансаа гаргагчид олон нийтийн байгууллага, жагсаалтад орсон их дээд сургуульд боловсролын чанарыг олон индикатороор нэлээд дураа­раа тодорхойлохыг санал болгоно. Тэд төрөл бүрийн эх сурвалжийг  /түүний дотор шинжээчдийн санаа бодлыг харгалзана/ цуглуулан, математик аргаар боловсруулан, чанарын нэгдсэн үнэлгээ өгдөг юм.
-  Аль нэг индикаторыг сон­гох шалгуур нь гол төлөв дээд сургуулийн орчин үеийн чанарыг ямар хэмжээгээр тусгаж байгааг нь биш, харин чансаа гаргагчид түүнийг хялбар аргаар олж авах арга болдог. Үүний улмаас их дээд сургуулийг жагсаах үндэсний ч, дэлхийн ч гол гол систем төрөл бүрийн индикатортой нь нэг нь нөгөөдөө тохирдоггүй юм. Энэ нь үр дүнг харьцуулж үзэхэд түвэгтэй байдал бий болгодог.
Тийм нөхцөл байдал биднийг дэлхийн болон үндэсний чансааны илүү бодитой, лавтай, ил тод систем бий болгох талаар шинэ шинэ арга зам нээхийг шаардаж байна.
- Орос улсад их, дээд сур­гуу­лийг жагсаах ажил хийж байгаа юу? Эсэвл бүр хоосноос эхлэх ёстой юу?
- Тийм ажил хийж байгаа. Орост энэ ажлыг бие даасан «РейТОР» агентлаг эрхэлдэг. Тус агентлаг их дээд сургуулиудын олон улсын чансаа нийтлүүлжээ. Тэр чансаагаар бол, Москвагийн их сургууль нийт үзүүлэлтээр дэлхийд тавдугаар байранд орж байна.
- Таны бодлоор, дэлхийн боловсролын одоогийн чансаа сайн, муу ямар талтай вэ?
- Чансааг тогтмол гаргаж, гар­гах арга зүйг давтан хэрэглэдэг нь давуу талын дотор гарцаагүй орно.  Дутагдлын тухайд бол, нарийн сайтар тайлбарлахгүй, цөөн үзүүлэлтээр дүгнэсэн, чан­саа­ны үзүүлэлтийн жингийн илт­гэл­цүүрийн субъектив байдлаар сонгодог, мэдээг цуглуулахдаа цөөхөн арга хэрэглэсэн зэрэг болно.
Чансаа гаргахдаа их дээд сур­гуулийн эрдэм  шинжилгээний ажил, албан ёсны интернет-сайт, оюутны болон эрдэмтдийн хөдөл­гөөнт чанарыг задлан шинжилдэг. Ингэхдээ аль ч чансаанд боловсролын суурь шинж болсон чанарыг суурь категори болгож үздэггүй. Ингээд л дэлхийн  одоогийн чансаа нэлээд хялбарчилсан байдалтай болж байгаа юм.
- Оросын их дээд сургуулиуд хялбарчлалд автахгүй, харин боловсролын чансаанд нэр төр­тэй байр эзлэхийн тулд яах ёстой вэ?
- Өнөөдөр оросын их дээд сургууль дэлхийн эрдэм шинжил­гээний сэтгүүлд цөөн материал нийтлүүлж, манай багш нарын бүтээлээс гадаадын судлаачид иш татахгүй байна. Гэтэл оросын сэтгүүлд  гарч байгаа олон нийтлэл эрдэм шинжилгээний түвшингээр гадаадын сэтгүүлүүдэд нийтлэдэг материалаас дутахгүйг тэмдэглье. Түүнээс гадна оросын их сургуулиуд гадаад оюутан, гадаад ажилтны тоо гэсэн үзүүлэлтээр гадаадынханд хүрдэггүй юм.
Юу хийх вэ? Дэлхийн эр­дэм шинжилгээний сэтгүүлд оросын шинжээчдийн материал нийт­лүү­лэхэд түлхэц өгөх, бидний хувьд хоёрдугаар хэл, гэхдээ олон улсын эрдэмтэдтэй заавал харьцах хэл – англи хэлэнд дасах, гадаадын ажил нэгтнүүдтэй улам идэвхтэй харилцах, оросын эрдэм шинжилгээний сэтгүүлүүдийн нэр хүндийг дээшлүүлэх хэрэгтэй. Бас дээд сургуулийн гадаад оюутан, гадаад ажилтнуудад хөнгөлөлтийн систем бий болгох, цахим номын сангаа хөгжүүлэх, дээд сургуулийн ажилтнуудын судалгааны дүнг сайтуудад байрлуулах хэрэгтэй.
Энэ бүхэн чансааны шалгуурт нийцэх байдлыг дээшлүүлэхэд ашиг­тай юм. Гэхдээ энэ нь боловсролын бодит чанартай зарим талаар л холбоотой юм.
- Боловсролын дэлхийн чан­сааны хүрээ өөрчлөгдөх бол уу?
- Чансааны хүрээ дэлхийн их, дээд сургуулийн үнэлгээний бо­дит систем бий болгох тийш өөрч­лөгдөх ёстой. Их сургуулиудын өрсөлдөх давуу талыг тэмдэглэж, өрөөсгөл үнэлгээнээс зайлсхийж, боловсролын чанарын цогц үнэл­гээнд тулгуурласан дэлхийн чансаа бий болгох нь чухал.
Тиймээс бид өөрийн гэх чансаа бий болгож, түүнийг дээд зэргээр гүнзгий, олон талыг хамарсан, бодитой болгох талаар бодох хэрэг­тэй байна. Энэ нь олон улсын өндөр чансаанд хүрэх боломж олгоно.
- Ямар шалгуурыг заавал нэвт­рүүлэх ёстой вэ?
- Боловсролын үйл явцын үр дүн, улс орон, бүс нутаг, дэлхийн хөгжилд их сургуулийн үзүүлэх нөлөө, их сургуулиудын хөрөнгө чинээ, оюуны чадавхи, багш нар, эрдэм шинжилгээний ажилтнуу­дын хөдөлмөрийн чанарыг заавал үнэлэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, бид боловсролын чанарыг үнэлэхдээ түүний суурь шинж чанарыг харгал­зан үзэхийг уриалж байна.

П.Шагдар